سیری در الهیات اجتماعی دوره مدرن

درسگفتار ولادت امر سکولار، به همت پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی و توسط گروه مطالعات اجتماعی فرهنگ و هنر برگزار گردید. مدرس این درسگفتار دکتر سجاد صفارهرندی (مدیر گروه مطالعات اجتماعی فرهنگ و هنر) بودند. این درسگفتار در ۸ جلسه برگزار شد.

جلسۀ ششم

صورتبندی قلمرو یا میدانی مستقل و متمایز از ساحت دینی که بعدها از آن با وصف سکولار یاد می­شود، پیش از همه از خلال بازتفسیر پاره­ای از نصوص مسیحی امکان پذیر گردید. برجسته سازی عباراتی از انجیل «همچون سلطنت من زان این جهان نیست» و یا «آن زان خداست را به خدا و آنچه زان قیصر است را به قیصر باز دهید»، اولاً با حذف و نادیده گرفتن بستر و سیاق و شأن نزول آنها و ثانیاً بدون توجه به دیگر عبارات و مضامین مؤکد معنای متقابل صورت می­گرفت. در این میان، نقش جنبش اصلاح مذهبی در پیشرانی این تحول نظری پررنگ و سرنوشت­ساز است. اما این جنبش دینی و عقیدتی را می­بایست در بطن پیدایش میل دوباره به تأسیس امپراطوری و فرآیند ساخت دولت مطلقه در اروپا فهم کرد. در حقیقت، اصلاح مذهبی با نفی و حاشیه­ای ساختن وجوه بیرونی دین و تأکید بر ایمان به دولت مطلقۀ مدرن همان چیزی را اعطا می­کرد که بدان نیاز داشت.

جلسه هفتم

فرآیند ساخت دولت سکولار در مرحلۀ ولادت خود بیش از آنکه مستلزم «تفکیک» باشد، متضمن «ادغام» بود. از تبعات نهضت اصلاح دینی شکل­گیری دولت­های «اقراری» بود، دولت­هایی که در آن حاکم مطلقه حکمرانی خود را به نوعی ایمان یا مذهب خاص پیوند داده و خود را در رأس سلسله مراتب مربوط به آن تعریف می­کرد. این امر به وسیلۀ نظریۀ حق الهی سلطنت نیز پشتیبانی می­شد. بر اساس این نظریه، از آنجا که عیسی مسیح شاه شاهان است، پادشاهان مسیحی خود به طور مستقیم و مستقل از او مشروعیت می­گیرند و به تأیید و تنفیذ کلیسا نیاز ندارند. توماس هابز به عنوان چهرۀ پیشتاز فلسفۀ سیاسی مدرن، در عین آنکه اساس ایدۀ خود را بر میثاق و قرارداد اجتماعی قرار داد، اما ضمن تعاملی با نظریۀ حق الهی سلطنت و با استفاده از نصوص و مضامین عهدین، تلاش کرد تا رابطۀ میان دولت و کلیسا در قرون وسطی را وارونه سازد. در این چارچوب، این کلیسا بود که از دولت مطلقه مشروعیت می­گرفت و ذیل اقتدار فائقۀ آن تعریف می­گردید.

صوت جلسه هفتم

جلسۀ هشتم

از تبعات مهم ادغام کلیسا در دولت مطلقۀ مدرن آن بود که طی این فرآیند دولت هالۀ قدسی کلیسا را از آن خود کرد. تدریجاً مناسک و آیین­هایی پدیدار شد که موضوع آن تکریم و تعظیم شخص حاکم و دولت بود. بدین ترتیب، تدریجاً نوعی دین دولتی/مدنی پدیدار شد که به مثابه محور و مبنای انسجام و وحدت از سوی متفکران شاخص مدرن مورد حمایت قرار می­گرفت. در مقابل دیانت سنتی به عنوان عامل اختلال و تفرقه مورد نکوهش قرار گرفته و تنها محمل قابل پذیرش برای آن درون یا قلب فرد مؤمن معرفی می­شد. با انقلاب فرانسه تحول مهمی رخ داد: موضوع تکریم و تعظیم در دین مدنی از شخص حاکم یا حکومت به سوی ملت چرخش کرد. ملتی که هم معادل با مردم و هم معادل با کشور استعمال شده و به عنوان منبع حق و ستایش و تعظیم معرفی می­گردید. بدین ترتیب، فضای آزاد شده از خروج دیانت سنتی و کلیسایی از حوزۀ عمومی در حقیقت با دیانتی جدید پر می­گردید. اگر دیانت، آن­گونه که بزرگان فکر جامعه شناختی چون کنت و دورکیم می­فهمیدند، منشأ و مبنای اساسی نظم و ارزش و هنجار دانسته شود، از دیانت گریزی نیست؛ خواه آسمانی و خواه زمینی، خواه متعالی و خواه دنیوی، جامعه­ای بدون دین نمی­تواند وجود داشته باشد.

صوت جلسه هشتم