لیبرال‌ترین کشورها اجازه سوداگری در حوزه زمین و مسکن را نمی‌دهند

در ادامه سلسله نشست‌های گفت‌وگوهای انتقادی مدیریت ‌شهری و علوم انسانی در باب شهر ، سخنرانی دکتر عباس جهانبخش عضو هیئت علمی دانشگاه هنر اصفهان با موضوع “مجتمع‌های زیستی معیشتی سازگار با سبک زندگی ایرانی‌ـ‌اسلامی” به همت پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی برگزار شد.

جهانبخش در ابتدا اشاره کرد موضوع مورد بحث «زیست شهرهای مولد، الگویی هم‌افزا در رفع مشکلات سکونت، جمعیت و سبک زندگی» است؛ این موضوع نیمه دوم بحثی است که در جلسه قبل این نشست مطرح شده بود. ما این بحث را از آسیب‌شناسی شروع می‌کنیم و این آسیب‌شناسی از جنبه‌های مختلف بررسی می‌شود که موضوع امروز آسیب‌شناسی فرهنگی است.

وی به تعریف خواجه نصیرالدین طوسی اشاره کرد که می‌گوید: “طبیعت و صناعت جامعه با هم سازگار نیست” و در ادامه افزود: ما در حوزه مسکن و سکونت انگاری مشغول کاشت بذری هستیم که نباید کاشته شود، چراکه امکان مطلوبی برای جامعه ما نیست. اولین آسیب این حوزه سبک زندگی است که سازگار با مبانی و آرمان‌های فکری‌مان باشد در طبیعت شهر و جامعه رعایت نشده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه هنر اصفهان به پیاده‌سازی الگوی شهرسازی توسعه شهری توسعه محور (TOD) در تهران اشاره کرد و گفت: در این طرح که شعار آن از سال ۱۹۹۳ شروع شد؛ این بود که شهر از اشغال ماشین نجات داده شود و به پیاده و دوچرخه داده شود و برای اینکار باید در نقاط جذاب شهر بلندمرتبه‌سازی شکل داده شود که آفت آن عدم تصمیم برای رابطه جامعه با بازار است. در این طرح اختلال در جامعه اقتصادی بازار ایجاد می‌شود چراکه قرار است با انبوه‌سازی مغازه‌های کوچک نابود شوند و منطق رقابت بازاری به وجود می‌آید.

این استاد دانشگاه در واکنش به اظهارنظرهای اعضای شورای شهر تهران برای ایجاد مدل (TOD) اشاره کرد که معتقد بودند در این طرح بخش خصوصی در گذر زمان خدمات سلامت، درمان، آموزش، ورزش، فرهنگ و تفریح را عرضه خواهند کرد، گفت: با اجرایی شدن این طرح محوریت تمام خدمات اجتماعی با محوریت سودبخش خصوصی طراحی می‌شود در حالی که محوریت‌های دیگری قابل اجرا بود یا اینکه بخش خصوصی را در حوزه‌های دیگری جذب کنیم.

جهانبخش با اشاره به مدل اداره شهرهای ایرانی پس از ورود اسلام گفت: با ورود اسلام به ایران در بسیاری از شهرها وقف موجب اداره شهر می‌شد و در جاهایی اگر خیر محل فوت می‌کرد مردم از آن محل به محل دیگری کوچ می‌کردند چرا که انگار پدرشان را از دست داده بودند. شاهان قاجار و صفوی به جز میادین اصلی شهر و دروازه‌های شهر در محلات کاری برای مردم نمی‌کردند لذا انگیزه سودمحوری و طمع‌بخش خصوصی آسیب‌ خواهد داشت.

او به شاخص موثر دسترسی به مسکن در کشورمان اشاره کرد و افزود: در این شاخص مقدار سالی که یک خانواده به مسکن دست می‌یابند مورد بحث است که از نظر این شاخص ما جزء بدترین کشورهای دنیا هستیم. کشورهایی که در این شاخص از ما بدتر هستند یا مشکل جنگ دارند یا اینکه سرزمین لازم برای ایجاد مسکن ندارد و این نشان می‌دهد ما در زمینه مسکن مدیریت مناسبی نداشته‌ایم درحالی که مقدوریت‌های فرهنگی‌مان چنین نبوده است و به طور مثال اولین نهاد سازندگی کشورمان پس از انقلاب در ۲۱ فروردین ۱۳۵۸ ایجاد می‌شود و تأکید می‌شود که باید همه مخلوقات خانه داشته باشند و مشکل زمین باید حل شود و سال ۱۳۷۰ نیز مقام معظم رهبری فرمودند که زمین مسئله یک کشور است که مایه برکت و منبع تولید است.

این عضو هیئت علمی دانشگاه هنر اصفهان با تأکید براینکه زمین می‌تواند ابزار سوداگری باشد، عنوان کرد: امکان سرمایه‌گذاری به سمت زمین خیلی زیاد است چراکه در این زمینه سرمایه دچار مشکل نمی‌شود و در لیبرال‌ترین کشورها اجازه سوداگری در حوزه زمین و مسکن را نمی‌دهند درحالی که ما چنین نکردیم و مالیات بر ارزش افزوده زمین را تصویب نکردیم درحالی که شهید صدر می‌فرمایند در اسلام زمین به یک نفر تعلق نمی‌گیرد بلکه بهره‌برداری از زمین می‌تواند وجود داشته باشد و  در اسلام محصول کار به مباشر مستقیم تعلق می‌گیرد، لذا در اسلام اگر یک معدن داریم و مشغول استخراج هستیم محصولات آن متعلق به کارگران است یعنی به‌جای حاکمیت ابزار و سرمایه بر انسان، انسان حاکم بر سرمایه است همین بیان نیز مورد تاکید آیت‌الله جوادی آملی قرار گرفته است.

این استاد دانشگاه با تأکید براینکه بدترین کشور دنیا در زمینه مدیریت زمین و اقتصاد مسکن هستیم، به آسیب‌شناسی شهرهای براساس شاخص تراکم نفر در کیلومتر مربع در شهرهای بالای ۵۰۰ هزار نفر جمعیت پرداخت و ادامه داد: از نظر این شاخص بدترین وضعیت متعلق به آمریکاست که ۱۱۹۵ نفر در کیلومتر مربع هستند ولی آلمان ۲۵۰۰ نفر در کیلومتر مربع است. آلمان که اندازه ایران جمعیت دارد و مسافت آن از دوبرابر استان کرمان کمتر است توانسته ۲۵ نفر در هکتار تراکم جمعیت داشته باشد درحالی که تراکم مسکن مهر از کشورهایی مثل بنگلادش بدتر است.

جهانبخش بی‌عدالتی، انزوا و جرم خیزی را آسیب کم توجهی به تراکم جمعیت دانست و افزود: تلفیق آپارتمان نشینی و مستأجری در شهرهای بزرگ باعث شده ما حتی اسم همسایگانمان را ندانیم چه برسد به اینکه بتوانیم روابط و همبستگی اجتماعی ایجاد کنیم. در تحقیقات صورت گرفته رابطه جرم و جنایت در ساختمان‌های ۱۰ تا ۳۰ طبقه ۲۵۰ درصد بیشتر از سرانه نسبت به ساختمان‌‌های ۳ تا ۴ طبقه بوده است. این اتفاق در بین گروه‌ها کم درآمد و درآمد متوسط وجود داشته است.

او به تحقیقات صورت گرفته درباره مسکن و تأثیرات اجتماعی آن در ایران اشاره کرد و گفت: در تحقیقات صورت گرفته در ایران موضوع طلاق همیشه افزایشی نبوده است و یافته ما در زمینه مسکن این بوده است که اگر افزایش اجاره مسکن را داشته باشیم، طلاق افزایش می‌یابد و اگر اجازه مسکن پایین باشد در یک فاصله زمانی نرخ طلاق نیز کاهش پیدا می‌کند. اگر در کشوری سلول جامعه خانواده باشد باید به این مسئله که یک موضوع شهری نرخ طلاق را تسهیل می‌کند توجه داشت.

این استاد دانشگاه در ادامه به تشریح مدل‌های موفق انبوه‌سازی مسکن در کشورهایی همانند آلمان و کشورهای آسیایی پرداخت و تأثیرات آن‌ها در اقتصاد کشورها را مورد بحث قرار داد و سپس مدل مورد مطالعه معماران ایرانی برای وضعیت ایران را که امکان تولید و مشارکت مردم در آن‌ها وجود دارد را تشریح کرد.