«بسیج» آیه تمدنی انقلاب اسلامی

«بسیج» آیه تمدنی انقلاب اسلامی

دکتر محمد پورکیانی

بسیاری از دوستان تمدن‌پژوه ما، دوران فعلی انقلاب را دوران گذار دانسته که صرفا مقدمه‌ای گریز‌ناپذیر برای عبور از مدرنیسم است. در این دوران خبری از تمدن اسلامی- هر چند حداقلی- هم نخواهد بود، لذا رسالت اصلی انقلابیون نیز انتقاد از رویه‌های موجود به قصد پس‌فرداهایی است که شاید برسند و شاید هم خیر. ما برهوت‌نشینان آخرالزمان، لذتی از استقرار تمدن اسلامی نخواهیم چشید، بلکه از جهت خوردن مردار در گرسنگی، در حد اضطرار پذیرای ساختارهای زندگی مدرن خواهیم بود، با علم به اینکه این ساختارها مهمان ناخوانده خانه ما هستند.

سخن تفصیلی در اینکه آیا انقلاب اسلامی در همان لحظه ایجاد، حامل نمودهایی از تمدن اسلامی بوده است یا صرفا یک پیام «سلبی» به غرب و شرق و یک نوید برای آینده بوده است، مجال دیگری می‌طلبد. این موضوع را می‌توان با مطالعات کلان و مبناییِ تاریخی یا روایی به بحث گذاشت. ولی پیش از همه این مطالعات، می‌توان به سراغ ساختارها، شعارها، مفاهیم و انسان‌هایی رفت که همزاد با انقلاب اسلامی، در دل تاریخ سربرآورده‌اند. از جمله این موارد پدیده «بسیج» است که متاثر از انقلاب، نوع دیگری از روابط انسانی را به تصویر کشیده است. طبیعتا برخی بسیج و ابداعات دیگر انقلاب اسلامی مثل قانون اساسی، مردم‌سالاری، ولایت فقیه، هیئات، دفاع مقدس، شهید، مقاومت و… را در ادامه طرح جهانی مدرنیسم جایابی می‌کنند. در پاسخ به این برداشت، باید شاخصی برای تحلیل عرضه داشت.

نشانه این تغییر را بیش از هر چیز باید در انسان جستجو کرد. اینکه یک پدیده تمدنی کدام بخش وجود انسان را به تعلیق درآورده و کدام بخش وجود او را فعال می‌سازد، نشانه‌ای از وجه تمدنی و تاریخی آن پدیده‌هاست. وجود انسان همچون بدن اوست که برای ورزیده شدن یک عضو باید به آن توجه کرده و از آن کار کشید. «توجه» انسان به یک بُعد از وجود خود، سایر ابعاد را به حاشیه برده و معلّق می‌کند. یک ساختار تمدنی لزوما با انکار مستقیم ابعاد وجود انسان ساخته نمی‌شود، بلکه برجسته کردن برخی ابعاد و کمرنگ کردن ابعاد دیگر برای کارکرد تمدنی آن کفایت می‌کند.

بسیج، ساختاری شبیه سازمان‌های مدرن پیش از خود نیست. البته که بسیج مثل سازمان‌های دیگر با ساختار، نیروی انسانی، اهداف، ماموریت‌ها، ابلاغیه‌ها و امثالهم کار می‌کند. ولی بیش از همه این امور به «انسان» توجه دارد و همین ویژگی ساده است که بسیج را شگفتی‌ساز و حیرت‌آفرین کرده است. اگر مکان، لباس، ساعات، روابط و سایر مولفه‌های یک سازمان با اهداف اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و… سنجیده می‌شود، همه این امور در بسیج با هویت انسانی جهت می‌گیرد. بسیج به ما یادآور می‌شود که انسان مومن، انقلابی و باانگیزه، بزرگترین دارایی یک سازمان است که «اهداف سازمانی» در قیاس با آن رنگ می‌بازند. از اینرو حضور در بسیج عین اثربخشی است، چرا که خود بسیج عین فرهنگ است، نه اینکه در خدمت اهداف فرهنگی بیرون از خود قرار گیرد. کمااینکه مسجد، خانواده، هیئات و مناسک دینی با فرهنگ، عینیت دارند. طبیعتا تشکیل خانواده کارکردهایی مثل تولید نسل را نتیجه می‌دهد، ولی نمی‌توان خانواده را یک «ابزار» برای «هدف» ازدیاد نسل دانست. افعال دینی مثل زکات و صدقه و خمس، کارکرد فقرزدایی را خواهند داشت، ولی این امور صرفا ابزاری برای این هدف نیستند، بلکه پیش از هر هدف بیرونی، انسان‌سازند.

موضوع بسیج پیش از هر هدف اجتماعی، اقتصادی، سیاسی یا امنیتی، خود «بسیجی» است. این انسانِ تاریخی انقلاب اسلامی است که عین فرهنگ، عین انقلاب اسلامی و آیه‌ای از ظهور تمدن اسلامی است. اگر چنین نباشد، چه افتخاری است در «شهید» دادن. شهید مایه اعتلای بسیج است، چه این خون موجب نابودی فلان دشمن و آزادی فلان سرزمین شود یا نشود. البته که شمردن این کارکردها ضروری است، چرا که قدرت این «انسان» را نشان می‌دهد نه اینکه استدلالی بر مدیریت دقیق اهداف و ابزار باشد.

بسیج وقتی از هویت خود خالی می‌شود که در منطق بوروکراتیک تقسیم کار، ماموریت خاصی در یک حوزه پیدا کرده و بی‌خیال سایر حوزه‌ها شود. بسیج وقتی از هویت خود خالی می‌شود که «کار» مربوط به اهداف خاص، جای «فعالیت»‌های اقتضائی مجاهدانه را بگیرد. در این صورت این جماعت انقلابی است که تبدیل به یک نیروی حرف‌گوش‌کن و سر‌به‌زیر شده و زیر سایه اهداف سازمانی به محاق می‌رود. چنین سازمانی می‌تواند دارای کارکردهای تخصصی گوناگونی باشد ولی دیگر نه بسیج است و نه انقلاب اسلامی.