«روایت اول شخص» سعی دارد تا حافظه جمعی و هویت را با مفهوم مقاومت پیوند زند

به گزارش روابط‌عمومی پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی به نقل از حوزه هنری انقلاب اسلامی، کتاب «روایت اول شخص»؛ نظریه پسااستعماری مقاومت ایرانیان براساس پدیدارشناسی جنگ در وصیت‌نامه شهدای دفاع مقدس امروز ۲۲ مهرماه در سرای شهید مرتضی آوینی پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی مورد نقد و بررسی قرار گرفت.

این نشست که با حضور عبدالحسین کلانتری عضو هیئت‌علمی و استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران، سلمان فتوتیان عضو هیئت‌علمی و استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران، محمد نیازی عضو هیئت‌علمی و مدیر گروه مطالعات اجتماعی انقلاب اسلامی پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی و محمدحسین علیمردانی نویسنده اثر همراه بود با قرائت بخشی از وصیت‌نامه شهدای دفاع مقدس آغاز شد.

در ابتدای این جلسه ضمن اشاره به محدودیت مطالعات اجتماعی در حوزه جنگ به تمرکز کتاب «روایت اول شخص» بر وصیت‌نامه شهدا پرداخته شد.

محمدحسین علیمردانی نویسنده کتاب «روایت اول شخص» اظهار کرد: کتاب ذیل پایان‌نامه کارشناسی ارشدم نوشته شد. قسمت اول کتاب برگرفته از یک دغدغه است که تا حدودی هفت اکتبر را به‌عنوان واقعه اجتماعی در شکل‌گیری آن اثرگذار می‌داند و به این می‌پردازد که قربانی نظم موجود تا چه زمانی می‌تواند باقی بماند، مقاومت کند و چطور می‌تواند از آن رهایی پیدا یابد.

او ادامه داد: در حوزه مقاومت و ادبیات مقاومت آثار زیادی تولید شده ولی آنچه به نظرم رسید که درباره آن صحبت نشده این بود که چطور و چرا آگاهی مقاومت نمی‌تواند حیات داشته باشد و به لحاظ اجتماعی، ساختاری و تاریخی در چه شرایطی هستیم که آگاهی مقاومت، عمل نمی‌کند. این موضوع در قسمت اول کتاب و در قالب مباحثی چون استعمار، نظام جهانی، بحث مصرف و روان‌کاوی مصرف پرداخته شد. همچنین قسمت دوم کتاب هسته مرکزی و پژوهشی است.

عبدالحسین کلانتری عضو هیئت‌علمی و استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران با اشاره به‌ سختی‌های کار علمی پژوهشی عنوان کرد: محمدحسین علیمردانی نویسنده خوش آتیه‌ای است چراکه ادبیات، تعهد، نگاه علمی، خوش‌فکری، خلاقیت و آشنایی با سخن دیگری از ویژگی اوست. قلم او استعاری و دقیق است و محتوای کتاب موضع نویسنده را مشخص می‌کند.

او با اشاره به عنوان و زیر عنوان مرتبط با متن، بر ضرورت افزایش  ارجاعات مکرر تاکید کرد.

عضو هیئت‌علمی و استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران در بخش دیگری از سخنانش به این نکته پرداخت که در حوزه علوم اجتماعی جنگ، کم کار شده و کتاب به نوعی حاکمیت را در عدم پرداخت به جنگ نقد می‌کند.

او ادامه داد: در پرداخت به موضوع جنگ اولین انتظار این است افرادی که در جنگ بودند خاطراتشان را بازگو کنند، ولی ما بخاطر ریل‌گذاری گفتمانی نادرست، کمتر به آن پرداخته‌ایم. این کتاب توانست این فضا را بشکند و اهمیتش در این است که هم از شهدای دفاع مقدس یاد می‌کند و هم باعث می‌شود تا به شیوه فهمیدن و به یادآوردن شهدا فکر کنیم.

کلانتری با اشاره به اینکه نویسنده دلبستگی عاطفی به موضوع دارد و  بر روش پدیدارشناسانه سوار بر کار شده تا صورت‌بندی دقیقی از کنشگران بدست آورد عنوان کرد: «روایت اول شخص» سعی کرده تا حافظه جمعی و هویت را با مفهوم مقاومت پیوند زند و فهمی از جامعه کلان ایران را ارائه کند.

او ادامه داد: پرداختن به اینکه ایرانی ذیل اندیشه مقاومت چگونه می‌اندیشد بسیار مهم است چرا که ما را از خطای محاسباتی در ارائه تصویر دقیق از ایران باز می‌دارد.

او تاکید کرد: هرچه ارجاعات متن به خاطرات شفاهی، نامه‌ها، اسناد تاریخی و پژوهش‌ها بیشتر شود، کار قوی‌تر و بهتر می‌شود.

عضو هیئت‌علمی و استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران در پایان بیان کرد: این پژوهش‌ها بسیار مهم است آنچنان که فهم ما از واقعه عاشورا و مناسکی که در امتداد عاشورا شکل گرفت، فهم ما از دفاع مقدس هم مهم است و بسیاری از خطاهای محاسباتی را می‌تواند از بین ببرد. این کتاب سعی داشته تا پرداختی داشته باشد که انسان متعهد ایرانی را از میان وصیت‌نامه‌ها بازخوانی کند.

سلمان فتوتیان عضو هیئت‌علمی و استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران با یاد شهدای انقلاب و رهبر شهید گفت: باورم بر این است که بیش از هر زمان دیگری ادبیات به معنای عام در گستره وسیع خود دقیق‌تر می‌تواند وضعیت ما را مشخص کند چون ما با یک نیروی اجتماعی تعیین‌کننده در ایران و انقلاب اسلامی مواجه هستیم که در ساحت‌های گوناگون حماسه‌ها رقم زده است. پس هرچقدر روایتگری کنیم، میدان را بیان کنیم و به حماسه‌ها بپردازیم دچار استعمارزدایی و خودآگاهی تاریخی می‌شویم و حتی شاید بتوانیم به بلوغ نیروی اجتماعی کمک کنیم.

او ادامه داد: مهم‌ترین قوت کتاب «روایت اول شخص» این است که سعی دارد از ظهور نوعی انسان سخنانش را بگوید که به واسطه فراموشیِ حافظه تاریخی که علم جدید در اذهان نخبگان ما رقم زده، کمک کند تا فراموشی مورد نقادی قرار گیرند و ما حافظه تاریخی را متذکر شویم.

عضو هیئت‌علمی و استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران افزود: یکی از مهم‌ترین دستاورد کتاب «روایت اول شخص » این است که می‌فهمیم لزوما یک کتاب درباره جنگ یا روایت جنگ پرسش بنیادینش این نیست که در جنگ چه اتفاقی رخ داده است که بلکه می‌تواند پاسخگوی این باشد که چگونه از زبان کنشگران تاریخی به افق معناییشان نزدیک شویم و چگونه حافظه تاریخی ما در ساحت اجتماعی از معنا تهی شده است.

او تاکید کرد: وقایع اجتماعی و پدیدار اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی رخ داده که هیچ ادبیات نظام‌مندی در محیط آکادمیک ما ندارد، این یکی از مهم‌ترین قسمت کتاب است و خیلی زیبا به ما نشان می‌دهد که چگونه یک جنگ می‌تواند ما را از یک حادثه نظامی مرسوم به یک میدان منازعه بر سر معنا و مشروعیت بکشد. این موضوع خیلی به نظر من مهم است که این کتاب به نحو خوبی از پسِ آن برآمده است. من معتقدم روایت حماسه‌هاست که بخش مهمی از تاریخ جنگ روایت‌ها و جنگ اراده‌ها و نظم‌بخشی به علم جدید در نسبت به آن چیزی که قبل بوده را پی می‌گیرد.

فتوتیان با بیان اینکه از ویژگی‌های دیگر کتاب «روایت اول شخص» این است که افراد درگیر حماسه اجتماعی ما را به کنشگر تاریخی تبدیل می‌کند، گفت: به نظرم کتاب در جایی که تصور می‌شد با متدی‌کردن به روایت قوت ببخشد به ضعف نزدیک شده است. اتفاقا هرچه روایت را خالص ببینیم، روایت را در مسیر درستی پیش برده‌ایم. دامنه داده‌های استفاده شده بحثی درباره اعتبار یافته‌ها وجود ندارد و مواردی مثل اینکه روش توقف نمونه‌گیری چه بوده گفته نمی‌شود.

او ادامه داد: روایت و سوژه‎پردازی عالی است ولی نیاز نیست واژگان عاریت گرفته باشند. بحث رهایی و آزادی به معنای رهایی که در ادبیات شهدا و فرهنگمان داریم سازگاری ندارد. ضمن اینکه اصطلاح مقاومت را می‌توانستید در پسااستعمار مطرح کنید.

در بخش پایانی این نشست علیمردانی نویسنده کتاب گفت: بحث پدیدارشناسی برآمده از پایان‌نامه من است و خودم فکر می‌کنم استفاده از پدیدار شناسی شوتز کار اشتباهی بود. نمی‌دانستم پدیدارشناسی چیست و شوتز کیست ولی کار را آغاز کردم. اکنون متوجه شدم که پدیدارشناسی می‌تواند موضوعش در ادامه زندگی روزمره باشد و ربطی به وصیت نامه ندارد و بیشتر پدیدارشناسی من تفسیری است که در آن پژوهشگر در نتایج سهیم است.

او ادامه داد: در بخش اول کتاب یکسری بحث‌های انتقادی مطرح می‌شود که شاید بتوان گفت از روی اعتراف و تعلیق است که پژوهشگر سعی می‌کند موضع خودش را افشا  کند تا به نوعی اعتبار کسب کند.

او درباره موضوعات پسااستعمار اظهار کرد: متوجه هستم که بخشی زیادی از گفتمان ذیل جنبش پست مدرنیسم می‌تواند شکل گیرد که من موافق آن نیستم و نظرم نقد ساختاری و مارکسیستی است یعنی موضع کتاب پسااستعمار چپ است.

علیمردانی افزود: برای یافتن اینکه اگر بخواهیم مواجهه ناب با میراث مقاومت داشته باشیم چطور میتوان به آن دست پیدا کرد دغدغه داشتم.