در نشست «فهم سواد رسانه‌ای در ایران: سواد بازی» مطرح شد؛ سازمان‌ها و ادارات نگاهی فانتزی به سواد رسانه‌ای دارند.

به گزارش روابط‌ عمومی پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی نشست «فهم سواد رسانه‌ای در ایران: سواد بازی» سه‌‌شنبه اول آبان‌ماه به میزبانی پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی از سری پیش‌نشست‌های هفتمین همایش بین‌المللی تحقیقات بازی‌های دیجیتال، در سرای شهید آوینی پژوهشکده برگزار شد.

در این نشست دکتر لیلا وصالی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی و رئیس انجمن سواد رسانه‌ای ایران و فاطمه حاجی‌کاظم تهرانی، پژوهشگر رسانه و خانواده و نویسنده کتاب «سواد بازی» سخنرانی کردند و دکتر مهشید شهیدی، پژوهشگر مطالعات بازی‌های رایانه‌ای، دبیری این نشست را بر عهده داشت.

در ابتدای جلسه مهشید شهیدی، دبیر دومین ‌پیش‌نشست همایش، در رابطه با هدف برگزاری جلسه گفت: امروز قرار است در این نشست فهم سواد رسانه‌ای از منظر سواد بازی را مورد واکاوی قرار دهیم. پیش از هر چیزی ممنون می‌شوم که خانم دکتر وصالی مقدمه‌ای را در مورد مفهوم سواد بازی طرح کنند.

وصالی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، به عنوان اولین سخنران در مورد مفهوم سواد رسانه‌ای، گفت: آن‌چه که در بحث از سواد بازی باید مورد توجه قرار بگیرد، در ابتدا خود مفهومِ «سواد» است. ما در علوم مختلف یک سری مفاهیم دانشگاهی را می‌آموزیم. میان شاخه‌های علم که در آکادمی‌ها برسی می‌شوند و سواد تفاوت وجود دارد. پزشکی، علوم اجتماعی و دیگر شاخه‌های علم همه موضوعاتی هستند که یک فرد می‌تواند آن‌ها را برای تحصیلات دانشگاهی خود انتخاب کند.

در سواد رسانه‌ای، «سواد» یعنی علمی که برای زندگیِ روزمره خود به آن نیاز داریم. ما جدای از علومی که در دانشگاه‌ها مورد مطالعه قرار می‌دهیم به انواع سواد برای راهبرد زندگی خود نیاز داریم. بحث سواد بازی از سواد رسانه‌ای مجزا نیست. وقتی امروزه بحث بازی‌های رایانه‌ای، کنسولی و موبایلی با زندگی بسیاری از افراد گره خورده است، نمی‌توانیم صرفاً یک نگاه دانشگاهی به این موضوع داشته باشیم. بنابراین نیازمند سوادی هستیم که یاد بگیریم در این میدان چگونه باید کنش‌ورزی کنیم.

در ادامه دبیر نشست افزود: در بحث از بازی‌های رایانه‌ای، توجه به رده‌ی سنی مورد اهمیت است. بنیاد بازی‌های رایانه‌ای هم در این حوزه ورود کرده و مؤلفه‌هایی را مشخص کرده است. با این وجود به نظر شما شخص باید واجد چه شاخص‌هایی باشد که او را دارای سواد رسانه‌‌ای و سواد بازی بدانیم؟

وصالی در پاسخ گفت: من از منظر سواد رسانه‌ای به این موضوع نگاه می‌کنم. در یکی از تعاریف جهانی، سواد رسانه‌ای را توان دست‌یابی یا دسترسی، تحلیل، ارزیابی و ارزش‌گذاری و تولید محتوا معنا کرده‌اند. اگر بخواهیم سواد بازی را بر اساس تعریف جهانی سواد رسانه‌ای معنا کنیم، توان دست‌یابی یعنی این‌که اولاً بدانیم کدام بازی‌ها را نصب کنیم، از کدام بازی‌ها استفاده کنیم و محصولات مورد نظر خود را چگونه انتخاب کنیم.

بحث انتخاب‌گری به سلیقه‌‌ ما، نیاز ما، توجه به مؤلفه‌های جهانی و مباحث روانشناسی در این حوزه مربوط می‌شود. یکی دیگر از مواردی که در این حوزه اهمیت دارد این است که چگونه چیزی که به آن نیاز داریم در دسترس ما قرار بگیرد.

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با بیان این‌که بحث از تحلیل، موضوع دیگری است، گفت: تحلیل با قضاوت‌های فردیِ ما نسبت به موضوعات مختلف، متفاوت است. بسیاری از اوقات، ما موضوعاتی را مورد قضاوت قرار می‌دهیم و گمان می‌کنیم که در حال تحلیل آن موضوع هستیم در صورتی که این‌گونه نیست. در موضوع سواد رسانه‌ای مؤلفه‌هایی برای تحلیل وجود دارد. توجه به تفکر انتقادی، پنج مؤلفه‌ای که تفکر انتقادی را در ما رشد می‌دهد، پرسش‌هایی که در مقابل هر پیام رسانه‌ای از جمله بازی باید از خود بپرسیم، بحث سبک زندگی، ارزش‌هایی که در یک پیام دریافت می‌کنیم، اثربخشی پیام و موضوعات مختلف دیگر که در سواد رسانه‌ای آموزش می‌بینیم، کمک می‌کنند که تحلیل دقیق‌تری از بازی‌ها داشته باشیم.

رئیس انجمن سواد رسانه‌ای ایران در ادامه افزود: مرحله‌ی بعد به ارزیابی و ارزش‌گذاری مربوط می‌شود. در این مرحله باید قادر باشیم سبک زندگی خود را مشخص کنیم. در ابتدا باید بتوانیم ارزش‌های خود را در حوزه‌های فردی، خانوادگی، ملی، مذهبی و دیگر حوزه‌ها بشناسیم. در ادامه این ارزش‌ها را باید در محتوای رسانه‌ای مورد نظر جست‌وجو کنیم و میزان تطابق را بسنجیم.

در نهایت باید بتوانیم به مرحله‌ی تولیدمحتوا برسیم. تعریف سواد رسانه‌ای به ما می‌گوید شما تا زمانی که به مرحله‌ی تولید محتوا نرسیدید، نمی‌توانید بگویید که دارای سواد رسانه‌ای هستید.

فاطمه حاجی‌کاظم تهرانی، پژوهشگر رسانه و خانواده، دومین سخنران این نشست بود که با نگاهی انتقادی به موضوع پرداخت و در این رابطه گفت: تمام آن‌چیزی که ما درباره‌ی سواد بازی و سواد رسانه‌ای به صورت خاص و در مورد سواد به طور عام می‌دانیم زمانی برای ما مفید خواهد بود که به عرصه‌ی عمل وارد شود. اگر بخواهم در مورد عملکرد آن‌چه تاکنون توسط گروه‌های مختلف دانشگاهی صورت گرفته است و آن‌چه گروه‌های مختلف در حوزه‌ی سواد رسانه‌ای و تولید محتوا انجام‌ داده‌اند سخن بگویم، ما باید بپذیریم در مورد آموزش همگانی سواد رسانه‌ای و سواد بازی موفق نبوده‌ایم. غالب آموزش‌هایی که ما داشته‌ایم، آموزش کارآمدی نبوده است.

نویسنده کتاب سواد بازی با بیان این‌که هدف ما از سواد رسانه‌ای و سواد بازی چیست؟، افزود: غایت این است که ما کاربرانِ آگاه و فعالی داشته باشیم که بتوانند از ابزار روز استفاده بکنند، آسیب‌های کمتری داشته باشند و بتوانند از فرصت‌های این فضا بیشترین استفاده را بکنند. ما نمی‌توانیم بحث استفاده از ابزار نوین ارتباطاتی، اینترنتی و بازی‌های دیجیتال را از زندگی مردم جدا کنیم. ما انگار هدف را گم کرده‌ایم.

تهرانی هدف سواد رسانه‌ای و بازی را در دانست که: منِ کاربر، آگاه باشم و به یک خودکنترلی برسم. ما نیازمند ساختن یک منبع قوی در کاربرها هستیم. او افزود: در کل نتیجه مطلوب نیست. ما فقط دنبال این هستیم که آسیب‌ها را کم کنیم. نگاه ما به فرصت‌های این ابزارها نیست. اگر کاربر نگاه انتقادی درستی داشته باشد باید بپذیریم که فرصت‌ها خیلی بیشتر از آسیب‌ها هستند.

وصالی در رابطه با بحث تهرانی گفت: بحث رسانه‌ هراسی با اطلاعات کم در ارتباط است. وقتی اطلاعات ما ناقص باشد دچار رسانه هراسی می‌شویم. سن استفاده از بازی‌ها به شدت کاهش پیدا کرده است. این اتفاق در سنینی رخ می‌دهد که اصلا نمی‌شود از کودکان انتظار داشت که به آن سطح از خودکنترلی رسیده‌ باشند.

تهرانی ادامه داد: در ارتباط با سواد رسانه، ما هم آموزشِ غلط می‌دهیم و هم غلط آموزش می‌دهیم. ما آموزش سواد رسانه را چه در ارتباط با بزرگترها و چه در مورد بچه‌ها دیر آغاز می‌کنیم. بچه‌های ما در طول زمان تحصیل خود تنها یک کتاب در موضوع آموزشِ تفکر انتقادی و سواد رسانه‌ای می‌بینند. زمان درست آموزش از سن ۲ سالگی است و آن زمانی است که ما چه بخواهیم و چه نخواهیم، کودک در مواجهه با رسانه قرار می‌گیرد. مادر در زمان بارداری امواجی را از لحاظ رسانه‌ای به بچه‌ خود می‌رساند. آموزش به مادران باید در این دوران آغاز شود.

وصالی افزود: بحث والدگری رسانه در این جا مطرح است. یعنی بچه از زمانی که به دنیا می‌آید تا زمانی که خودش بتواند محتوایِ رسانه‌ای را انتخاب کند، خانواده همانطور که به رژیم غذایی او اهمیت می‌دهد باید از رژیم رسانه‌ای او هم مراقبت کند.

رئیس انجمن سواد رسانه‌ای ایران نگاه حاکم در ادارات و سازمان‌های مختلف به سواد رسانه‌ای را فانتزی دانست و گفت: این نگاه موجب می‌شود که اگر دو ساعت به فردی آموزش دهیم کار تمام می‌شود. سواد رسانه‌ای یک علم است. سواد رسانه‌ای و سواد بازی از جنس مهارت است. یعنی فرد باید به شمّی برسد که این شمّ به او بگوید که این کار درست و آن کار غلط است. فرد در ابتدا باید آموزش کامل ببیند و بعد از آموزش کامل وارد مهارت‌اندوزی شود.

تهرانی در خطاب به وصالی گفت: خانم دکتر بگذارید من یک قدم از شما عقب‌تر بروم. من می‌گویم پدر و مادرها در ابتدا باید خودشان آموزش ببیند که به عنوان یک کاربر درست عمل کنند. بچه‌ی من بیش از آن‌که به گفته‌های من گوش دهد، به رفتار، عملکرد و تعامل من با این ابزارها نگاه می‌کند. مادری که خود ۳ بار تکرار یک سریال را می‌بیند، نمی‌تواند به بچه خود بگوید که بازی نکن و برو درست را بخوان.

وصالی عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی گفت: خیلی از تحلیل‌هایی که ما در رسانه‌ها و جاهای دیگر دریافت می‌کنیم ممکن است از نظر سواد رسانه‌ای، تحلیلِ درستی باشند اما این‌ها سوادِ رسانه‌ای نیستند. سواد رسانه‌ای قرار است ابزاری به دست دهد که خود ما یاد بگیریم که چگونه تحلیل کنیم.بدترین زمان برای آموزش سواد رسانه‌ای زمانی است که اتفاقی افتاده است. جنس سواد رسانه‌ای نه از سنخ دارو بلکه از سنخ واکسن است. سواد رسانه‌ای قرار است پیش‌درمانگر باشد. وقتی بچه‌ی ما دچار اعتیاد به رسانه شد ما باید او را به روان‌شناس ببریم و درمانی برای او از طریق سواد رسانه‌ای وجود ندارد.

تهرانی نویسنده‌ی کتاب سواد بازی در پایان سخنان خود گفت: تفکر انتقادی پایه و اساس می‌خواهد. اگر ما همسو و همزمان با گسترش سواد رسانه‌ای به سواد سیاسی، اجتماعی، ارتباطی و … نپردازیم عملاً در تفکر انتقادی زمین خواهیم خورد. ما کنترل‌گری را به نام سواد رسانه‌ای ترویج کرده‌ایم. تکنولوژی‌ها در حال تغییر هستند. راهکارهای سال گذشته ما شاید به کار امروز نیایند. ما تا چند سال دیگر با پدر و مادرهای نسل z مواجه هستیم، آیا برای آن‌ها کاری انجام داده‌ایم؟

وصالی در پایان نشست جمع‌بندی‌ای از بحث ارائه کرد و گفت: باید سواد رسانه‌ای یک علمِ روزآمد و منطبق با نیازهای روز باشد. تعریف یونسکو از سواد در اوایل قرن بیستم، فقط توان خواندن و نوشتن به زبان مادری بود. اما همین نهاد در اواخر قرن بیستم می‌گوید باید یک زبان دیگر هم فراگرفته شود در عین حال یادگیری زبان کامپیوتر هم ملاک است.در اواسط قرن بیست و یکم یادگیری ۱۲ نوع سواد را مطرح می‌کند. در آخر هم عنوان می‌کند که علم با عمل معنا می‌شود و ما در صورتی دارای سواد هستیم که توانایی ایجاد تغییر در زندگی فردی خود را ایجاد کنیم. این تفاوت سوادها از کجا می‌آید؟ از تفاوت ساحت‌های مختلف زندگی و نیازهای ما. یعنی نیاز انسان بر اساس تغییر شرایطی که در طول زمان اتفاق می‌افتد، تحول پیدا می‌کند. ما بخش عمده‌ای از محتواهای مورد نیاز خود را باید تولید کنیم. این تولید کار یک نفر و دو نفر نیست. به خدمت گرفتن تمامی افراد و امکانات در کل کشور باید صورت بگیرد. همایش‌ها و جشنواره‌ها از جمله فضاهایی است که می‌تواند به گسترش فهم عمومی در رابطه با سواد رسانه‌ای و سواد بازی بینجامد.