کتاب«چگونه تحلیل گفتمان انتقادی انجام دهیم» منتشر شد

تحلیل متن، یکی از پربحث ترین بحث ها در علوم اجتماعی و ارتباطات هست. البته دامنۀ بحث ها خیلی گسترده است ولی یک وجه مشترک در میان تمام این بحث ها هست که همه می خواسته اند متن را طوری تحلیل کنند که از طریق آن بشود منظور مؤلف را فهمید. و چون خیلی وقت ها منظور مؤلف، منظور غرضمندی است و با قدرت یا ایدئولوژی پیوند خورده، تحلیل متن جنبه ای انتقادی پیدا کرده است.

خلاصه تلاش دامنه دار عده ای برای فهم حساب شدۀ متن، رشته ای به نام زبان شناسی را ایجاد کرد و چون این متن بازها دنبال متن های مورددار بودند و خواستشان این بود که دست سیاست مداران را از لابلای متن هاشان رو کنند، زبانشناسی جنبۀ انتقادی پیدا کرد.
علاوه بر این، مسئلۀ دیگری که کسانی مانند هوج و کرس (۱۹۸۸) دربارۀ آن بحث کردند این بود که زبان، گونه‌ای از سنت اجتماعی است. زبان با نحوۀ کنش ما و اینکه چگونه جوامع خود را سامان می‌دهیم و حیات آن را تداوم می‌بخشیم، گره خورده است. زبان بخشی از شیوه‌ای است که مردم با آن به دنبال ترویج بعضی از دیدگاه‌ها دربارۀ هستی و «بدیهی‌ساختن» آن‌ها هستند؛ به‌وسیلۀ زبان است که انواع مشخصی از سنت‌ها، اندیشه‌ها، ارزش‌ها و هویت‌ها رواج می‌یابند و بدیهی‌سازی می‌شوند و سپس نهادهایی مانند مدارس نیز به محلی برای به‌قانون‌درآوردن و نشر چنین دانشی بدل می‌شوند. زبان از آنچه ما آن را فرهنگ خود می‌دانیم تفکیک‌ناپذیر است.
زبانشناسی انتقادی یک سری امکانات را در اختیار تحلیلگر قرار می دهد تا به وسیلۀ آن، گفته ها و ناگفته های متن را به چنگ بیاورد. منتها نواقصی داشت.
نواقص موجود در زبانشناسی انتقادی در گرایشی به نام تحلیل گفتمان انتقادی برطرف شد؛ یعنی که جعبۀ ابزار تحلیلگر کامل تر شد. تحلیل گفتمان انتقادی به صورت نظام مند ارتباط متن با ایدئولوژی و قدرت را مشخص می کند.
گفتمان درواقع امتداد زبانی ایدئولوژی است. ایدۀ تحلیل گفتمان همین است که مثلاً استفاده از فلان لفظ در یک متن، نمی تواند بی ارتباط با مسائل اجتماعی مربوط و ایدئولوژی مربوط به آن باشد؛ خصوصاً که از دهان سیاست مداران گفته شده باشد.
تحلیل گفتمان انتقادی، یک رویکرد بِینا رشته‌ای برای مطالعه گفتمان است که زبان را به عنوان شکلی از کارکرد اجتماعی بررسی می‌کند و بر نحوه بازتولید قدرت اجتماعی و سیاسی به وسیله متن و گفتگو تأکید می‌کند.

در تحلیل گفتمان با اینکه ابزارها کامل است و کسی که می خواهد متن را تحلیل کند چیزی کم ندارد ولی معمولاً کار کمی پیچیدگی داشته است و اغلب، کسانی که زبانشناسی می دانستند می توانستند از امکانات تحلیل گفتمان استفاده کنند. اساتید مطرح این رشته، یعنی سه گانۀ فرکلاف، ون دایک و وداک، در مقالات خود، بنای ارائۀ چارچوبی برای تحلیل متن نداشته اند. لذا کسی که می خواست تحلیل گفتمان یاد بگیرد باید از لابلای بحث های اینان و دیگران، چارچوب تحلیلی خود را استخراج می کرد.
کتاب میر و مکین، یعنی کتاب حاضر، این ویژگی را دارد که اکثر امکانات تحلیل گفتمان انتقادی را به صورت دقیق و فهرست شده و با ذکر مثال های فراوان دسته بندی و ارائه کرده است. همچنین این کتاب، مجموعه‌ای از روش‌ها و شیوه‌های تحلیل دقیق ارتباطات بصری را نیز ارائه می‌کند.

آثار پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی را می توانید از انتشارات سوره مهر تهیه کنید